(“Tafakkur” jurnalining “Javondagi javohir” rukni ostida)


O‘quvchilarga qulay bo‘lishi uchun bu maqola saytga 3 qismga bo‘lib joylandi:

  1. Erix Mariya Remark. “Uch og‘ayni” romani.
  2. Erix Fromm. “Inson qalbi”.
  3. Murod Muhammad Do‘st. “Lolazor” romani.

Murod Muhammad Do‘st. “Lolazor” romani.

G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti,
1988
–yil.

“Biz hayot sha’mini
bo‘lurmiz yoqmoq –

Lek taqdir alanga
bergay bir jahon…”

Gyote. “Faust”

“…Yong‘inning
o‘zi ham xuddi shu sababdan – paytida televizor murvatini buraydigan odam yo‘qligi
bois kelib chiqqan”.

Murod Muhammad Do‘st. “Lolazor”

Aslida, bu qissa ishtirokchilarining hayoti ham bir
shamday tovushsiz, pilpillab yonib, chog‘roq bir ro‘zg‘orni yoritsa, bas edi.
Ularning botiniy va zohiriy quvvatlari shunga yetar, undan ortig‘iga o‘zlari
ham uzoq vaqt da’vo qilmagan edilar. Albatta, umidlari, ilinjlari yo‘q emasdi –
biri qishlog‘ida obro‘li muallim, boshqasi Hotam Sho‘ronikiga o‘xshash
kichikroq bir amal egasi bo‘lsam ham katta gap, deb o‘ylashardi.

Biroq, sodda, samimiy, halol Hotam Sho‘ro tashlagan
qur’aga ularning bor-yo‘q qismatlari, ularniki ne, butun bir xalq taqdiri
tikilganini kim ham tush ko‘ribdi, deysiz? Qolaversa, keyinchalik bu qur’a
qimor oshig‘iga aylandi-qoldi. Bo‘lib ham oshiq nuqul olchi turib berdi:
dorilfununda imtihon olayotgan mo‘ysafid muallim yonidagi sherigi – yosh
muallim Solijonning astoydil kelgan shashtini qaytardi – haminqadar bilimi bor
bulduruqli bu ikki bitliqini imtihondan sog‘-omon o‘tkazib yubordi.

Jiyaniga ichkuyov qidirib yurgan obro‘li gazeta
muharriri bir shapaloq maqolasi masalasida bo‘limdagilar bilan janjallashib qolgan
havaskor muxbir Nazar Bulduruqlini qabul qilishi boshqa biror vaqtga emas,
uning tushlik qiladigan paytiga, o‘sha – kelinchaklikka nomzod jiyanchasi “sirlangan
jez tovoqda”
osh olib kelishi vaqtiga to‘g‘ri kelib qolganiga nima
deysiz?..

Xullas, agar-magarni bir chetga surib aytadigan
bo‘lsak, taqdir o‘z ishini qildi. Boshqalarni “misoli loyday yumshoq, pishitib,
istagan shaklga kiritsa bo‘ladi. Xohlang – ko‘za, xohlang – chiroqpoya”

deb o‘ylab, o‘zini taqdirlar kuloli xayol qilgan Nazar Yaxshiboyev bir kuni
qarasa, o‘zga bir kulol uning o‘zini ajab shaklu shamoyilga solib, xumdonda
pishitib, obdon sirlab, hatto, sirini ham ko‘chirib ulgurgan ekan…

Qiziq, nima uchun “Lolazor” bizni hamon o‘ziga jalb
qilyapti? Axir “turg‘unligu qayta qurish” zamonlari o‘z qahramonlari bilan
allaqachon tarix qatlamlarida qolib ketdi-ku. Biroq nega bugun ham
Yaxshiboyevning “prototip”ini topib tugatolmayapmiz?

Nega umrida “ocherka” yozmagan, umuman, yozish-chizishdan
yiroq odamlarga ham beixtiyor “Chorshanbi” deb nom-laqab qo‘yishdan o‘zimizni
tiyolmay qolamiz?

Bizga yaqin ayollar aktrisa emas-ku, “sahna
mashqi”
nima ekanini bilishmaydi-ku, biroq, nima sababdan ularning
qiliqlari kasalxona derazasi qarshisida “poza”da turib olgan Muhsina xonimni
yodimizga solaveradi?

Oxir-oqibatda, biz o‘zimiz ham kasal emasmiz-u, nega
unda “azob
beradigan xotirotdan qochib”
yashaymiz, nimaga mana bu e’tirof
barchamizning ovunchimiz bo‘lib qolgan:

“Har holda, dilning daxlsiz ekani juda soz narsa, ichimizga
hech kim kirolmaydi, hattoki Oshno ham kirolmaydi, agar odamlar bir-birining dilini
tugal bilsa bormi, er xotinni, xotin erni, ma’shuqa ma’shuqni, ma’shuq ma’shuqani…
bo‘g‘ib o‘ldirardi!”

Qolaversa, “har kishining o‘z zamoni va o‘z Oshnosi bor,
har kishi o‘zicha bir buyuk qutquga”
duch keladi. Har birimizning
shaxsiy tabiatimiz – xarakterimiz, ko‘nglimiz, didimiz, istak-xohishlarimiz…
bir so‘zga jamlab aytsak, nafsimiz – bizning doimiy oshnomiz-da! Undan qayga
qochib qutulamiz? Bu – Shivaning qo‘llariday ko‘pqo‘lli oshnoning panjalaridan
xalos bo‘lishning imkoni bormi o‘zi?

Agar ochig‘iga o‘tadigan bo‘lsak, aksariyatimiz bir
kun Oshno, boshqa kun Yaxshiboyev, birda Qurbonoy, iloj qolmagan paytlar
bo‘lsa, hatto, Chorshanbi qiyofasiga kirib yashamaymizmi, kunimizni
o‘tkazmaymizmi?..

Yaxshiboyevga qaytadigan bo‘lsak, uning mana bu
alamli da’vosi bot-bot yodimizga tushaveradi:

“Qarab turinglar, hali faqir Yaxshiboyev latifalarning
zo‘rlarini to‘qiydi. Har latifalarki, Iskandaru Dorolar… changallab qoladi!”

Latifago‘ylik, aslida, uzoq davom etmagan,
to‘g‘rirog‘i, uning boshlanganiga ko‘p bo‘lgan emas. Bir odamning umrini
oqlaydigan darajada sodda-samimiy kunlar ham bo‘lgan bu hayotda. U paytlar
niyatning tozaligi, harakat-holatning samimiyati, kulguning beg‘uborligi-yu
yig‘ining rostligiga zarra shubha yo‘q edi. Jo‘mardlik bo‘lmasa ham mardlik
degulik shaxt, o‘zi yemasa ham do‘stiga ilingudek saxovat, xaromdan parhezu
soddalik ham yot emas edi Nazarga.

U paytlar, yana o‘zining emas, Oshnosining kelajagini
Moyradan qizg‘ongan Nazarboy uchun “pasporti yo‘q odam bilan gaplashish osonroq”
tuyular, “nimalarni to‘qib-bichishni bilmay” qiynalardi ham.

Urushda-da nuqul tankning orqasiga berkinishni
mo‘ljal qilmagan bo‘lsa kerakki, ajalning komida naqd olti yilni o‘tkazib,
nishonlarning eng saralarini ko‘ksiga taqib qaytadi.

Keyin beva Kunsuluv tarixi – Nazarning andishasi,
Nazarning eldan uyati. Urushga ketgan uch o‘g‘lini kuta-kuta biri kar bo‘lgan,
birovining ko‘zi xira tortib ketgan ota va onaga nisbatan alamli shafqat
hissi…

Biroq, “umrida so‘kinmagan biograf olim” –
to‘qib-bichilayotgan tarix bu samimiyatga ishonmaydi, bu tarix talabiga,
Nazarni kutayotgan davralar didiga ayni gaplar mos tushavermaydi, zero, ulardan
“atir hidi kelmaydi”. Qolaversa, buxorolik yigirma uch yoshli qiz, kelajakda
mashhur aktrisa bo‘luvni niyat qilgan Muhsinaxon singlimizning yengi uzun, tim
ko‘k rangli, bittayu bitta baxmal ko‘ylagining chap yoqasini kuya yeb ulgurgan,
teshikni berkitish uchun esa sidirg‘a ko‘k ipakdan “go‘balak” tikilib, “niqob,
maska”
yasalgan ham edi. Muyassar xonimga bo‘lsa, kelgusida buyuk
rejissyor bo‘lish qayg‘usi tushadur…

Lekin bu chiroyli ipak go‘balakning Yaxshiboyev boshi
uzra aylanuvchi rangsiz arvoh kapalakka evrilgunicha “yamoqchilar”ga ham oson
bo‘lmaydi. Nazarni – Bulduruqning qaqragan zaminida imkon topib o‘sgan yovvoyi
butani egib olish, shaklga solib xonakilashtirish uchun Muhsinaning ishqiy
tashabbuskorligi-yu nomdor artistlik orzulari kamlik qilardi. Ko‘ngil (shu
bugunga kelib “sassiq taka” deb nomlashayotgan Yaxshiboyevning ko‘ngli!)
“xushqad, xushbichim, ko‘zlari moviyga moyil, sochlari tim qora” Oliya
timsolidagi erkinlikka, ruhiy mustaqillikka talpinaveradi. Biroq ular – kuyik
o‘rniga go‘balak qo‘ndirishning havosini olganlar ko‘payib ketishdi. To‘planib
til biriktirishdi, Nazarni avval yakkalab, keyin sotib olishdi. Olganda ham
butun xonu molini – taqdirini ko‘tara savdoga qo‘yishdi. Mana shu savdoga
ko‘nishga majbur qilishdi, dallol ham o‘zlari, xaridor ham o‘zlari bo‘lishdi.
Shunisi qiziqki, sotib oluvchilar – Oshno, Muyassar xonim, Aleksandr
Shoymardonov, Sharif Vallomatlarning o‘zlari ham qachonlardir va kimlargadir
sotilishgan, bo‘lib ham Nazardan ancha arzon ketishgan, uzoqlarga
sotilishgandi..

Keyingi Yaxshiboyevning ishlari –
to‘qigan latifalari go‘yo o‘zining mana shu ahvoli uchun olingan o‘chday. Buni
u o‘zi anglab-anglamay, g‘ayrishuuriy tarzda qiladi. Oshnoga ahyon-ahyonda
tashlanib qolishi, xotinga masxara darajasida munosabatda bo‘lish (“ – Uyat!
– dedi Yaxshiboyev ovozini gulduratib. – Ilg‘or xotin-qizsiz, necha marta aytganman
sizga, xudoni hadeb tilga olavermang, deb”)
, kattaroq qurbon talab
qilinganida yodiga birinchi bo‘lib Aleksandr Shoymardonov kelgani-yu
“yangamullo” – Muyassar xonim bilan so‘nggi yuzma-yuz olishuvigacha, aslida,
mana shu – olinmay qolgan qasosning, ular ixtiyorida qolib ketgan, o‘yinchoq
bo‘lgan taqdirning alamidan edi. Hatto, yangi zamonning olifta yosh
yozuvchilariga munosabatu muomalasida ham o‘zining oyoq artiladigan lattaga
aylantirilgan iste’dodi, qog‘ozga ko‘chmay qolgan armonlari – yozilmay
ko‘milgan asarlari uchun pushaymonlik tuyg‘usi mana-man deb turibdi. Garchi
manov gapni Oshnoga aytyapti, aslida esa bular uning o‘ziga, tushib qolgan
ahvoliga nisbatan hukmi xulosasidir:

“Nedir kamayadi, oshna, nedir but bo‘ladi, ya’niki, kamaytirib,
keyin but bo‘ladi..”

E’tibor bersak, Yaxshiboyevning ko‘ngil qiynoqlari,
jon berishni istamagan tuyg‘ulari yo‘lidagi iztiroblari oldida uning jismoniy
o‘limi arzimagan narsaga aylanib qoladi.

Yaxshiboyev o‘limning o‘zidan emas, ham ruhiy, ham jismoniy o‘limning bir paytga to‘g‘ri kelayotganidan asabiylashadi, taqdirning bu qadar shafqatsizligi, uningcha, g‘irromligidan qon bo‘ladi. Hatto, kasalxonadagi alohida tartib, e’tibor, qo‘rquv aralash hurmat ham Yaxshiboyevga Oliya uchun – ko‘ngil uchun to‘langan tovonning qolgan-qutganiday, navbatdagi xo‘rlovning ko‘rinishlariday ta’sir qiladi. Derazaga qo‘yilgan, “oq nilufar” ataladigan gul garchi “ancha uzoqda, toza suvli vazada tursa-da, dimog‘ida botqoq hidini tuyganday bo‘laveradi”. O‘zining umri ham yuzadan xuddi shu gulday – shapaloqday yashil barglar ustida ochilib, o‘zgalarning havasini keltiradi, ostida bo‘lsa, ildiz botqoqqa botgan, birorta tikoni, dastga kirguday mustahkam tanasi yo‘q. Ilonnikiday silliq, egiluvchan, nurdan bebahra, qo‘l teksa jirkantiradigan silliq tana. Ko‘ngilda bo‘lsa nuqul qarg‘alar qag‘illaydi, “bitta jumlaning ortiga tirkaydigan tuyg‘u” topilmaydi…

Garchi Yaxshiboyev o‘z millati to‘g‘risida “bitta
xalq g‘amida kiroyi qayg‘urmoq shuncha bo‘lar-da”
deya istehzoliroq
ohangda, xuddi o‘ynagandek o‘ylasa-da, o‘sha taqdiri o‘ynalgan xalq qatoriga
o‘zini ham qo‘shadi. Xohlasa-xohlamasa, qurigan daryo ham, nashavandga aylangan
yer ham, tug‘olmay o‘lgan kelinchagu yashnab turgan joyidan arralab keltirilib,
yaproqlari so‘lib tushgan daraxt ham, aslida,
o‘zi ekanini tilida aytmasa-da, dilida inkor qilolmaydi. Aleksandr
Shoymardonov haliyam hiringlab turishi mumkin, Muyassar oltin byustning
burnidan tishlab, o‘zining “probasi”dan hamon quvonishi mumkin,
Yoshulli bilan Zohid – biri qarri, biri yosh ikki kalamush cho‘kayotgan
kemaning zaxiradagi kemachalaridan o‘zlariga qulayroq joy talashishi mumkin…
biroq Yaxshiboyev bunday qilolmaydi. Uning nochorligi o‘zining davri
o‘tganligi, endi “faoliyat ko‘rsatish”ga kuchi yetmay qolganidan emas, balki bu
latifalar bir davr bilan cheklanmasligi, hov Iskandaru Dorolar paytidan boshlab
uning o‘zgarmay qolayotgani, faqat qahramonlar ismiyu latifa to‘quvchilarning
zavqi almashib turishini anglab yetgani uchundir. Uning “hozircha ustalik qilishi”,
shu bilan o‘zini ovutishi – bor-yo‘g‘i ojiz nafsoniyatni yupatishdan o‘zga
narsa emasligini endi yaxshi biladi. Mana shu bilish, aniqrog‘i esa, insoniy
mahkumlik, imkoniyatsizlikni ich-ichdan his qilish Yaxshiboyevning bu dunyoga
kelib topgan buyuk kashfiyoti va ulkan fojiasidir!

Uning umri so‘ngida Saidqul Mardon qo‘li bilan ekkan
bog‘i, ustoz U.Normatov zavq ila ta’rif berganday, “ko‘ngildan chiqarib,
el-yurt, kelgusi avlod manfaatini o‘ylab qilingan beg‘araz mehnat samarasi”
emas, balki, latifaning oxiriga (agar u qachondir yozma shaklda e’lon qilinsa!)
qo‘yilgan undov belgilari, ko‘p nuqtalardir…

Romanda faqat Yaxshiboyevning emas, Oshnoning, Muhsina va Muyassarning, Avvalbek va Qurbonoyning, Sharif Vallomat va Aleksandr Shoymardonovlarning ham biri biridan maroqli (va biri biridan fojiali!) latifalari borki, ularni bir joyga jamlab yozuvchi Murod Muhammad Do‘st O‘Z LATIFASIni yaratadi va unga kamtargina, quvgina, istehzoligina, sirligina qilib “Lolazor” deya sarlavha qo‘yadi…

Rahmon Qo‘chqor

“Tafakkur” jurnali,

2014-yil 4-son


Maqolaning qolgan qismlariga quyidagi havolalar orqali o‘ting:

  1. Erix Mariya Remark. “Uch og‘ayni” romani.
  2. Erix Fromm. “Inson qalbi”.
  3. Murod Muhammad Do‘st. “Lolazor” romani.