(“Tafakkur” jurnalining “Javondagi javohir” rukni ostida)


O‘quvchilarga qulay bo‘lishi uchun bu maqola saytga 3 qismga bo‘lib joylandi:

  1. Erix Mariya Remark. “Uch og‘ayni” romani.
  2. Erix Fromm. “Inson qalbi”.
  3. Murod Muhammad Do‘st. “Lolazor” romani.

Erix Fromm. “Inson qalbi” (“Душа человека”).

Издательство “Республика”. Москва, 1992.

“Inson o‘zining mavjudligi o‘zi uchun muammo bo‘lgan yagona maxluqdir.”

Erix Fromm

Bu kitob o‘zida jamlagan muammolar ko‘lami, ular tahlil va talqini to‘g‘risida yuzakigina gapirib bilag‘onlik qilish – kitobxon vijdonsizligining “oliy ko‘rinishi” bo‘lsa kerak. Dabdurustdan bunday deyayotganimning sababi ham yo‘q emas. Bundan o‘n yillar ilgari yig‘ilgan bir jiddiy davrada ittifoqo Alber Kamyuning “Begona” romani, mazkur asar nihoyatda murakkab muammolar ustida bahs ochishi to‘g‘risida gap ketdi. Shunda o‘zicha yetilib qolgan adabiyotshunoslardan biri qo‘llarini havoga asabiy sermab: “Begona”ning nimasi murakkab? Merso taqdirini tushunishning nimasi qiyin? Xudoni tan olmagan, onasini hurmat qilmagan kimsa, albatta, begona bo‘ladi-da! Buni yosh bola ham bemalol tushunadi-ku!” deya o‘zining bilag‘onligi bilan hammani “lol qoldirgan” edi. “Voh, – degan edim o‘zimga o‘zim o‘shanda, – oltmish yildan beri (Kamyuning romani 1940-yilda yaratilgan!) bu asar ustida bosh qotirib, munozara qilayotgan dunyoning minglab olimlari (ular esa faqat adabiyotshunoslar emas!) bekordan bekor laylak haydab yurmay, bizga kelishsa-ku, haqiqatning o‘zak-o‘zagini mana shu odamdan ikki daqiqada bilib olishardi…”

Hozir biz ham shu taxlit holga tushmaslik uchun Fromm kitobida tahlili
berilgan, inson tabiatining ming turli iqlimlaridan xabar eltuvchi birgina
tushuncha-termin atrofida baholi qudrat mulohaza aytamiz.

narsiss afsonasi
Narsiss afsonasi

Bu terminlardan biri narsissizm deb ataladi. Ruhiy muvozanatini yo‘qotgan insonning o‘z shaxsiga mahliyoligi, atrofdagi barcha voqea-hodisalarning mana shu holat orqaligina idrok etilishi ayni tushuncha yordamida izohlanadi. Uning paydo bo‘lishi esa benihoya sohibjamol o‘spirin Narsissning o‘z-o‘ziga mahliyoligi asosiga qurilgan qadimgi grek afsonasi bilan bog‘liq. Afroditaning qarg‘ishiga qolgan Narsiss, tiniq ko‘l yuzasida aks etgan o‘z jamoliga mahliyo bo‘lgan ko‘yi, unga talpingancha qurbon bo‘ladi.

E.Fromm “Inson qalbi” asarining “Individual va jamoaviy narsissizm”
bobida ustozi Zigmund Freyd tomonidan ancha chuqur asoslanib ochib berilgan narsissizm
hodisasining millatchilik, milliy nafrat va urushlar keltirib chiqarishdagi
benihoya salbiy roli borasida mulohaza yuritadi. Olim nazaricha, har bir
insonda narsissizm elementlari bo‘lishi tabiiy va agar u normadan og‘masa,
inson “men”ligini anglashi hamda hayotda muayyan natijalarga erishishida ijobiy
rol ham o‘ynaydi. Onasi bag‘ridan “boshlang‘ich narsissizm”ni orttirib tushgan
go‘dak atrof dunyo bilan deyarli
qiziqmaydi. Uning uchun yagona real narsa – uning o‘zi: tanasi, o‘sha
tana bilan issiq va sovuqni, ochlik va chanqoqni, jismoniy yaqinlikni his
qilishi singari instinktlar  bo‘lib,  bular atrofdagilarga (ota-onaning tunlari
biroz uyqudan qolishini hisobga olmasa!) ortiqcha zarar yetkazmaydi.

Agar bu go‘dak uchun tashqi dunyo hali reallik sifatida vujudga
kelmagan bo‘lsa, narsissizmdek ruhiy kasallikka giriftor bo‘lgan kimsa uchun bu
dunyo reallik sifatida mavjud bo‘lishdan to‘xtaydi. Bunday odamning sub’ektiv
hissiyotlari, masalan, qo‘rquv va shubhalari shu darajada ob’ektivlashadiki, bu
paranoik boshqalarni o‘ziga qarshi doimiy fitna tayyorlashadi, deb astoydil
ishonadi.

Narsissizmning normal va ruhiy xastalik oralig‘idagi alohida
ko‘rinishi, olim fikricha, cheksiz hokimiyatni o‘z qo‘liga to‘plab olgan
kishilarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan Misr fir’avnlari, Rim
imperatorlari, Gitler, Stalin singari tiranlar xarakterining o‘xshash tomonlari
ko‘pdir. Bunday odamlar o‘zini qanchalar ulug‘ va qo‘l yetmas deb his qilgani
sayin shunchalik darajada boshqa odamlardan o‘zini ihotalab –  izolyatsiyalab boradi, bu ajralish esa ular
ichidagi qo‘rquv va vahimani tobora kuchaytiradi. Ana shunday ruhiy og‘ish
girdobidagi kishi nazarida atrofdagi hamma unga dushmanday tuyuladi va bu
holdan paydo bo‘ladigan qo‘rquvni yengish uchun o‘z hukmfarmonligini,
shafqatsizligini, narsissizmini yanada kuchaytirishga zo‘r beradi. Fromm
eslatganidek, hokimiyatdan mastu mustag‘riqlikning bunday ashaddiy ko‘rinishini
Alber Kamyu o‘zining “Kaligula” dramasida nihoyatda aniq ifoda etib bergan.

Narsissizmning kundalik hayotdagi manzaralari to‘g‘risida so‘zlar ekan, amerikalik faylasuf qiziq latifani eslaydi: yozuvchilardan biri ko‘chada tanishini to‘xtatib olib o‘zi haqida rosa uzoq va juda zerikarli hikoya qilib bo‘lganidan keyin: “Uzr, men o‘zim to‘g‘rimda ko‘proq vaysab yubordim shekilli. Kel endi senga o‘taylik. Mening oxirgi kitobim haqida fikring qalay?” deb so‘rarmish…

Bunday odamlar hatto birovga yaxshilikni ham ezgu o‘y bilan emas, balki
mana shu yaxshilik qilayotgan holatida o‘zini yana ham yaxshi ko‘rish imkoniyati
ortishi tufayli qilishadi. Agar bu singari kishilar maishiy hayot manzarasini
rang-baranglashtirish uchun xizmat qilib, boshqalarga ortiqcha ozor
yetkazishmasa, yuqorida aytilganidek, cheksiz hokimiyatni qo‘lda to‘plab olgan
yoxud ongu shuuridagi narsissizm shunga intiltirayotgan kishilar muayyan
jamiyat va hatto insoniyat taqdiriga kuchli salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bunday mustabidlar uchun tabiiy reallik, ta’kidlanganidek, bitib tugagan
hisoblanadi, ular endi dunyoni o‘zlarining narsisstik xarakteriga mos tarzda
qayta qurishga, uni o‘z o‘lchov va istaklariga muvofiqlashtirishga urinishadi.
Faylasuf nazarida, bunday kishilarning tipik vakili Adolf Gitler hisoblanadi.
(Erix Frommning bu boradagi mufassal kuzatuv va xulosalari uning “Adolf Gitler:
nekrofiliyaning klinik ko‘rinishi” nomli kitobida to‘la aks etgan!)

Atrof olamni, jamiyatni o‘zigagina moslab o‘zgartirish yo‘liga kirgan
Kaligula va Neron, Stalin va Gitler singari “dohiy”larning eng jiddiy
shug‘ullanadigan mashg‘ulotlaridan biri o‘zlarini tanqid qilishga jazm
etadiganlarni yo‘q qilish hisoblanadi. Zero, aqli donish ovozi ular faoliyatiga
xalaqit beradigan eng katta xavfdir. Ular o‘zlariga ko‘r-ko‘rona ishonadigan va
ergashadiganlar kuchi bilan borliqni o‘zining narsisstik dunyoqarashi va didiga
moslashtirishga kirishar ekanlar, tanqidchi-muxolif tomon ovozini mutlaqo
o‘chirib tashlashga urinishadi. “Bunday dohiylar aqlu tabiatidagi shu noqislik,
qarangki, ular muvaffaqiyatida muhim omil bo‘ladi, – deb yozadi Fromm. – Bu
telbalik ularga o‘rtamiyona odamlar – meshchan olomonga yoqishi va u tomonidan
qo‘llab-quvvatlanishida nihoyatda asqotadigan o‘ziga ishonch va dadillikni ato
etadi…”

Gapimiz boshida aytilganidek, Erix Fromm kitobida tahlilu talqinga tortilgan muammolar ko‘lami va shiddatidan qolgan taassurotlarni bir urinishda izhor qilishning mutlaqo iloji yo‘q. Faqat faylasufning birgina tushuncha tahlilidan orttirilgan tajriba asosida kuzatayotganimiz bir manzaragagina ishora qilamiz xolos: bugun u yoxud bu mamlakat taxtiga nedir sabab yo bahona ortidan o‘tirib qolgan ayrim rahbarlarning gap-so‘zlari, o‘zini tutishi, qilayotgan ishlariga qarab ularning zamonga xos shohona kiyimi ortiga uquvsizlarcha berkitilgan, Frommning ruschaga o‘girilgan asari matnida «злокачественный нарциссизм» deb nomlangan o‘ta xavfli hodisani ko‘rmaslik mumkin emas.

Rahmon Qo‘chqor

“Tafakkur” jurnali,

2014-yil 4-son


Maqolaning qolgan qismlariga quyidagi havolalar orqali o‘ting:

  1. Erix Mariya Remark. “Uch og‘ayni” romani.
  2. Erix Fromm. “Inson qalbi”.
  3. Murod Muhammad Do‘st. “Lolazor” romani.